× Blog. Home. Speakers of
2019.
Speakers of
2018.
Team. Partners. About Us.

Contact us at:

info@tedxmavilisquare.com

«Το φαινόμενο του… Φωτοστέφανου» (Ηalo Effect)

25 Μαΐου 2019

Το φαινόμενο του φωτοστέφανου είναι ένα είδος γνωστικής προκατάληψης, σύμφωνα με την οποία η εντύπωση που δημιουργεί ένας άνθρωπος για έναν άλλο κατά την πρώτη συνάντηση, επηρεάζει δραστικά το πως αισθάνεται για αυτόν. Το φαινόμενο αυτό είναι επίσης γνωστό και ως στερεότυπο της φυσικής έλξης. Η βάση του έγκειται στην υποσυνείδητη τάση του ατόμου να κρίνει με μεγαλύτερη επιείκεια ανθρώπους που βρίσκει αισθητικά «πιο όμορφους».

Το 1920 ο ψυχολόγος Edward Thorndike χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο halo effect σε μια ερευνητική του εργασία με τίτλο «Το συνεχές λάθος στην ψυχολογική προσέγγιση». Σε αυτή την εργασία, ο Thorndike ζήτησε από διοικητές του στρατού να βαθμολογήσουν ορισμένες ικανότητες των υποδεέστερων στρατιωτών τους. Σε αυτές συμπεριλαμβάνονταν οι ηγετικές ικανότητες, η εξωτερική εμφάνιση, η εξυπνάδα, η αφοσίωση και η αξιοπιστία.

Ο σκοπός αυτής της εργασίας ήταν να καθορίσει πώς οι βαθμολογίες μιας ικανότητας επηρέαζαν την αξιολόγηση άλλων χαρακτηριστικών. Μέσα από αυτή την έρευνα, βρήκε πως υψηλές βαθμολογίες σε ένα χαρακτηριστικό, οδηγούσαν σε ευνοϊκότερη κρίση των άλλων, ενώ αντίστοιχα, χαμηλή εκτίμηση μιας ικανότητας οδηγούσε σε μια λιγότερο ευνοϊκή κριτική των άλλων στοιχείων.

Συνεπώς, γιατί η συνολική εντύπωση που υπάρχει για ένα άτομο, δημιουργεί αυτό το φωτοστέφανο που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά;

Πολύ συχνά, τα εξωτερικά χαρακτηριστικά εξυπηρετούν ως θεμέλιο για συμπεράσματα που αφορούν πρακτικές ικανότητες, που δε σχετίζονται άμεσα με την εμφάνιση. Αλλά το ερώτημα παραμένει. Γιατί δημιουργείται αυτό το φωτοστέφανο;

Στην πραγματικότητα, η απάντηση βρίσκεται στα καθημερινά χαρακτηριστικά του ανθρώπου. Ένας πρωταρχικός λόγος είναι η ανάγκη του ανθρώπου να έχει πάντα δίκιο. Όταν λοιπόν διαμορφώνει μια πρώτη εντύπωση για ένα άτομο, προσπαθεί στη συνέχεια να αποδείξει πως αυτή η πρώτη εντύπωση ήταν όντως σωστή. Σε αυτή του την προσπάθεια, πολλές φορές δημιουργεί «πλασματικά στοιχεία» που στηρίζουν αυτό το επιχείρημα. Με αυτό τον τρόπο, το άτομο νιώθει την ευχαρίστηση του να έχει δίκιο, ενώ παράλληλα αποφεύγει το αρνητικό συναίσθημα που σχετίζεται με τη «γνωστική παραφωνία», που σε αυτή την περίπτωση δημιουργείται αν αποδειχθεί πως η πρώτη ιδέα που διατύπωσε για το άτομο ήταν λανθασμένη.

Το φαινόμενο του φωτοστέφανου εμφανίζεται σε πολλές περιπτώσεις γιατί το ανθρώπινο είδος δυσκολεύεται να αξιολογήσει κάθε χαρακτηριστικό ενός ατόμου ξεχωριστά, με αποτέλεσμα να δημιουργείται σύγχυση. Επιπλέον, όταν μπει κάποιος στη διαδικασία να κρίνει κάποιον άλλο, για να αποφύγει την πολυπλοκότητα που συνοδεύει το να αξιολογήσει κάθε στοιχείο του χαρακτήρα ξεχωριστά, διαλέγει αυτό που ξεχωρίζει, είτε θετικά, είτε αρνητικά, και δημιουργεί την τελική του εντύπωση βασισμένος σε αυτό. Επιπρόσθετα, πολλές φορές το φαινόμενο αυτό δημιουργείται με βάση εμπειρίες του παρελθόντος. Για παράδειγμα, αν ένας άνθρωπος είχε καλή εμπειρία από έναν εργαζόμενο συγκεκριμένης εταιρίας, δημιουργεί αυτομάτως μια καλύτερη άποψη για όλους τους υπαλλήλους της συγκεκριμένης εταιρίας. Μια τελευταία περίπτωση στην οποία συναντάται, είναι όταν πρέπει να παρθεί μια απόφαση γρήγορα. Ένα ιδανικό παράδειγμα με το οποίο μπορείτε όλοι να ταυτιστείτε είναι το εξής: Φανταστείτε πως ψάχνετε για σαμπουάν και το κατάστημα κλείνει σύντομα, οπότε δεν έχετε χρόνο να εξετάσετε τα προϊόντα. Το πιθανότερο σενάριο, είναι να διαλέξετε το προϊόν που σας φαίνεται αισθητικά καλύτερο τη δεδομένη στιγμή. Αυτό αποτελεί ένδειξη halo effect.

Μιλώντας για το halo effect είναι αδύνατο κανείς να μην αναφέρει την αντανάκλαση του, που είναι το horn effect. Το φαινόμενο του κεράτου, είναι και αυτό μια γνωστική προκατάληψη, κατά την οποία, ένα αρνητικό χαρακτηριστικό ενός ατόμου, οδηγεί στη δημιουργία μιας συνολικά αρνητικής εικόνας.

Ήρθε λοιπόν η ώρα να διερευνηθούν τόσο ο βαθμός στον οποίο αυτά τα φαινόμενα επηρεάζουν την καθημερινότητα, όσο και το αν μπορεί κανείς να τα ελέγχει εφόσον γνωρίζει την ύπαρξή τους. Εστιάζοντας κυρίως στο φαινόμενο του φωτοστέφανου, είναι απαραίτητο να αναφερθεί πως επηρεάζει πολλούς τομείς της καθημερινότητας. Καταρχάς, παίζει σημαντικό ρόλο στην προώθηση προϊόντων στην αγορά, καθώς μπορεί να αναφερθεί τόσο σε άτομα, όσο και σε αντικείμενα. Συνεχίζοντας αυτή τη σκέψη, οδηγείται κανείς στο συμπέρασμα πως το φαινόμενο αυτό κατέχει ξεχωριστή θέση στην πολιτική, καθώς οι ψηφοφόροι καλούνται να ψηφίσουν, έχοντας δει μόνο συγκεκριμένες πτυχές του εκάστοτε πολιτικού προσώπου.

Χρήση και των δυο φαινομένων πραγματοποιείται και στη σχέση μαθητή-καθηγητή, καθώς ο ένας αξιολογεί τον άλλο με βάση υποκειμενικά κριτήρια. Δυστυχώς το halo effect βρίσκει χρήση και στο σύστημα της δικαιοσύνης. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που άτομο αισθητικά ευχάριστο έχει δικαστεί με μεγαλύτερη επιείκεια από αυτή που ορίζει το έγκλημα το οποίο διέπραξε.

Έχοντας διαβάσει με επιτυχία όλα τα παραπάνω, πολλοί από εσάς θεωρείτε πως πλέον που έχετε επίγνωση του θέματος μπορείτε να το εμποδίζετε από το να «θολώνει την κρίση σας». Παρόλα αυτά, θα χρειαστεί να σας διαψεύσω. Έρευνες που πραγματοποιήθηκαν έδειξαν πως άτομα τα οποία γνώριζαν εκ των προτέρων για αυτό το φαινόμενο, όταν κλήθηκαν να κρίνουν έναν άνθρωπο, κατέληξαν και πάλι να «πέσουν» στην παγίδα της γνωστικής αυτής προκατάληψης.

Φτάνοντας στο τέλος, κρίνω απαραίτητο να σας μεταφέρω το πείραμα με το οποίο και εγώ κατανόησα πλήρως τη διάσταση αυτού του φαινομένου.

Σε αυτό το πείραμα, ο ψυχολόγος Solomon Asch περιέγραψε δυο άτομα, τον Άλαν και τον Μπεν, σε μια ομάδα ατόμων που δεν ήξεραν ούτε τον ένα ούτε τον άλλο. Στη συνέχεια, και αφού οι συμμετέχοντες διάβαζαν την περιγραφή και των δυο, καλούταν να σχολιάσουν τις προσωπικότητες τους. Οι περιγραφές ήταν οι εξής:

• Άλαν: έξυπνος- εργατικός- παρορμητικός- κριτικός- πεισματάρης-ζηλόφθονος

• Μπεν: ζηλόφθονος- πεισματάρης- κριτικός- παρορμητικός- εργατικός- έξυπνος

Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τις περιγραφές, συνειδητοποιεί πως τα δυο αυτά άτομα έχουν ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά με διαφορετική σειρά. Κι όμως, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων έδειξε μεγαλύτερη επιείκεια όταν αξιολογούσαν τον Άλαν.

Συμπερασματικά, το Halo effect, βρίσκεται τόσο στον τρόπο που διαμορφώνονται οι ανθρώπινες σχέσεις, όσο και στο πως ο καθένας βλέπει τον κόσμο. Τα άτομα που συμπαθείτε, ο γείτονας που απεχθάνεστε, ακόμα και το αγαπημένο σας φαγητό, είναι απόρροια του φαινομένου και συνεπώς είναι προϊόν υποκειμενικότητας. Έτσι, την επόμενη φορά που θα έρθετε σε επαφή με καινούρια άτομα, προσπαθήστε να ταυτοποιήσετε την ύπαρξη του, ακόμα και αν δε μπορείτε να το αποφύγετε.

Εδώ σας δίνετε ένα link από μια ομιλία που θα σας προσφέρει μια πιο ξεκάθαρη εικόνα των όσων αναφέρθηκαν παραπάνω.

Popular Post